Het Oranjeappelweeshuis door de ogen van een kunstenaar die daar opgroeide

Dit grote negentiende-eeuwse schilderij van de regenten van het Collegiant-doopsgezinde weeshuis De Oranjeappel werd in opdracht gemaakt door een kunstenaar die zelf als wees opgroeide in deze instelling. Gerrit Postma (1819–1894) werd geboren in Nes op Ameland, maar na het overlijden van zijn vader verhuisde het gezin naar Amsterdam. Kort daarna overleed ook zijn moeder. Hij groeide op in De Oranjeappel, van 1828 tot 1842.

Postma toonde al op jonge leeftijd veel artistiek talent. Hij kreeg les van de bekende Nederlandse schilder Jan Adam Kruseman en studeerde aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten. Het regentenportret van De Oranjeappel is een voorbeeld van zijn schilderkunst. Voor Amsterdammers is hij echter misschien het meest bekend als illustrator van verschillende toegangsdeuren en stadsgezichten van burgerlijke en religieuze gebouwen in Amsterdam. Niet verrassend dus dat hij ook de ingangen van De Oranjeappel tekende.

Gelegen tussen de Keizersgracht, Herengracht en Huidenstraat, werd het weeshuis De Oranjeappel opgericht in 1675 door Collegianten. Zij kwamen samen in een pakhuis aan de Keizersgracht (het huidige nr. 345–347) en maakten zich zorgen over weeskinderen uit hun vrijzinnige kringen. Zij vreesden dat deze zouden worden opgevoed in weeshuizen met strenge theologische opvattingen die in strijd waren met de Collegiantse waarden. Eerst werd er een jongensweeshuis geopend, en in 1680, met de aankoop van het grachtenpand aan de huidige Herengracht 346, kwam daar ook een meisjesweeshuis bij. Jongens kwamen binnen via de Keizersgracht; de ingang voor meisjes bevond zich aan Huidenstraat 2.

Vanaf het begin had het Collegiant-weeshuis nauwe banden met de Lamist-doopsgezinde gemeente van Amsterdam (de Singelkerk). Op één na waren alle oprichters van het weeshuis Collegiant-Doopsgezind. In 1811 werden deze banden officieel versterkt: een overeenkomst tussen de regenten van het weeshuis en de diakenen van de Verenigde Doopsgezinde Gemeente Amsterdam bepaalde dat voortaan alle bestuursleden lid moesten zijn van de doopsgezinde kerk. Hierna kon het andere doopsgezinde weeshuis aan de Prinsengracht worden gesloten (destijds Prinsengracht 1011–1017, eveneens een locatie afgebeeld door Postma). De overgebleven 17 wezen werden overgeplaatst naar De Oranjeappel.

De locatie van De Oranjeappel tussen Herengracht en Keizersgracht bleef in gebruik tot 1920. Daarna verhuisde het weeshuis naar de De Lairessestraat 11, en vervolgens, in 1930, naar Hilversum, waar het uiteindelijk werd opgeheven. Eén gevelsteen van De Oranjeappel – een sinaasappel aan een bladerrijke tak – werd later overgebracht naar het terrein van de Singelkerk en bevindt zich nu boven de deur van de vergaderkamer van de kerkenraad (ondersteunende afbeelding 2), direct naast het regentenportret van Postma. Een andere gevelsteen van De Oranjeappel is nog steeds zichtbaar boven een poort aan de Huidenstraat 2, ook al bestaat het oorspronkelijke weeshuisterrein daar niet meer.